«خسرو و شیرین» نقطهٔ اوج و قلهی بیچونوچرا در ژانر «عاشقانههای منظوم» در ادبیات فارسی است. نظامی گنجوی در قرن ششم هجری، با خلق این اثر، نهتنها یک داستان عشقی سنتی را روایت نکرده، بلکه در بستر داستان پرفرازونبیب خسرو پرویز (شاهزادهٔ مغرور ساسانی) و شیرین (ملکهٔ خردمند و هنرمند ارمنی)، دایرهالمعارفی از اخلاق، سیاست، روانشناسی عشق، حکمت اشراقی و زیباییشناسی آفریده است. کتاب «خسرو و شیرین» اثر بیبدیل و شاهکار حکیم نظامی گنجوی است که در نسخهٔ حاضر، با تصحیح علمی و انتقادی، مقابله با 14 نسخهٔ خطی، حرکتگذاری واژهها و شرح ابیات توسط زندهیاد دکتر بهروز ثروتیان است. این اثر یکی از درخشانترین منظومههای عاشقانه و ادب حماسیـعشقی زبان فارسی است که علاوه بر داستان پرکشش عشق خسرو (شاهزادهی ساسانی) و شیرین (شاهزادهی ارمنی)، سرشار از حکمت، اخلاق، توصیفهای ناب طبیعت و هنر شاعری بینظیر نظامی است.
گزیده کتاب
«مرا مقصود ازین شیرینفسانه
دعای خسروان آمد بهانه
چو شکر خسرو آمد بر زبانم
فسونِ شکر و شیرین چه خوانم
حدیث من حدیثِ خشت و بناست
که از بینانی او ترشی همیخواست!
به جای سرکه چون دانند نانش
ز دستافزار ترشی رست جانش»