مقاله

خاطرات محمدکاظم اخوان از شکل‌گیری و ماندگاری «زی‌زی‌گولو»

نشست گفت‌وگو درباره مجموعه 10جلدی «قصه‌های زی‌زی‌گولو» با حضور محمدکاظم اخوان، نویسنده این مجموعه، و هادی خورشاهیان، نویسنده و مجری برنامه، دوشنبه 13 آبان 1405 در بخش کودک و نوجوان باغ کتاب برگزار شد.

به گزارش روابط‌عمومی انتشارات امیرکبیر؛ در این نشست، هادی خورشاهیان با اشاره به اینکه مجموعه «قصه‌های زی‌زی‌گولو» توسط نشر امیرکبیر و در بخش کتاب‌های شکوفه منتشر شده است، گفت: تصور من این بود که این مجموعه متعلق به نسل ماست و ما به دلیل تماشای مجموعه تلویزیونی به آن علاقه‌مند شده‌ایم؛ چون در آن زمان دست‌کم من کتابش را ندیده بودم. اما دخترم کتاب‌ها را خواند. من می‌خواندم و او هم می‌خواند. بعد به من گفت بین یک تا 10 یک عدد بگو. مثلاً عدد هفت را گفتم. دوباره گفت یک عدد دیگر بگو. وقتی به پنج عدد رسید، گفت پنج جلدی را که انتخاب کردی به کتابخانه مدرسه می‌دهم و پنج جلد دیگر را برای خودم و دوستانم نگه می‌دارم.

خورشاهیان همچنین با اشاره به بازتاب انتشار پوستر این مجموعه در فضای مجازی گفت: وقتی پوستر کار آماده شد، دیدم دوستانی مانند سمیه سیدیان، زهره مسکنی و یاشر هدایی آن را در استوری‌هایشان منتشر کردند. توجه کردن یک مطلب است و نشان دادن این توجه مطلب دیگری. دوستان محبت داشتند و توجه خود را نشان دادند. بعضی دوستان، مانند لیلی مهدوی، از من پرسیدند: استاد، آیا این کتاب برای بچه هفت‌ساله هم مناسب است؟ من پاسخ دادم که خودش نوشته «ب» و «جیم» و به نظرم مناسب است.

او درباره ویژگی‌های مجموعه «قصه‌های زی‌زی‌گولو» گفت: این کتاب نثر بسیار خوبی دارد. 30 قصه تقریباً از نظر حجم، یکدست و نزدیک به هم هستند و از نظر زبان نیز هماهنگی دارند. این مجموعه 30 قصه در 10 جلد است و هر جلد سه قصه دارد. قصه اول درباره به‌وجود آمدن زی‌زی‌گولو و قصه آخر درباره خداحافظی زی‌زی‌گولو است؛ بنابراین مجموعه سیر بسیار زیبایی دارد.

خورشاهیان افزود: نکته مهم دیگر این است که نویسنده مخاطب را دست‌کم نگرفته و تلاش نکرده است زبان را بیش از اندازه ساده کند. در داستان‌ها اصطلاحاتی مانند «خواب خرگوشی» وجود دارد و اصطلاحات زبانی متعددی در متن دیده می‌شود که ممکن است کودک معنای آن‌ها را نداند و از بزرگ‌تر خود بپرسد. این ویژگی بسیار خوب است.

او در معرفی محمدکاظم اخوان گفت: محمدکاظم اخوان متولد 1339 است و در حوزه کودک و نوجوان، هم در ادبیات کودک آثار شاخص و خوبی دارد و هم در حوزه رمان نوجوان فعالیت کرده است. من این افتخار را داشتم که در کانون با او همسفر باشم و خاطرات خوبی از او دارم. او انسان بسیار نازنین و صبوری است. در برخی دوره‌ها نیز با هم داور کتاب سال و برنامه‌های مختلف بودیم و او و آثارش از شخصیت‌ها و آثاری هستند که به آن‌ها علاقه دارم.

زی‌زی‌گولو چگونه شکل گرفت؟

محمدکاظم اخوان در پاسخ به این پرسش که داستان‌های زی‌زی‌گولو چگونه نوشته شدند، گفت: زادگاه اصلی این ایده تلویزیون بود؛ گروه کودک تلویزیون و شبکه دو. من در آنجا یک کار زنده عروسکی به نام «قورباغه سبز» داشتم که آن را با مرحوم کامبوزیا پرتوی کار کردیم. ایشان کارگردان بود و این اثر با استقبال زیادی روبه‌رو شد.

او ادامه داد: بازیگر نقش اول یا بازیگر زنده این کار، علیرضا توپچیان، در جوانی از دنیا رفت. این اتفاق تأثیر زیادی بر من گذاشت. در مجله‌ای که فکر می‌کنم «همشهری بچه‌ها» بود، مطلبی درباره او نوشتم و در پایان مطلب آوردم که بعد از آن دیگر هیچ‌کس این عروسک را دست نخواهد کرد.

اخوان افزود: پس از استقبال زیادی که از این کار شد، تلویزیون از من دعوت کرد تا یک مجموعه 26قسمتی بنویسم. آن قولی که در مطلب داده بودم برایم سنگین بود، اما کار را نوشتم. در جریان کار، دائماً با مدیر و تهیه‌کننده گفت‌وگو می‌کردم و می‌گفتم چون علیرضا توپچیان دیگر نیست و این کار جدیدی است، باید اتفاق جدیدی هم بیفتد و دیگر «قورباغه سبز» نباشد.

او گفت: در نتیجه، شخصیت به لاک‌پشت تبدیل شد. از آن مجموعه در نهایت 13 قسمت ضبط شد. لاک‌پشت هم عروسک نبود، بلکه ماسک بود و کار پس از همان 13 قسمت متوقف شد؛ به دلایل مختلف چندان سر و صدا نکرد.

نویسنده قصه‌های زی‌زی‌گولو» ادامه داد: «بعد دوباره به من گفتند این کار نشد و همان قورباغه سبز را کار کن، اما این بار در 52 قسمت. باز هم قبول کردم. هرکس کار تلویزیونی انجام داده باشد می‌داند گرفتن حتی پنج دقیقه کار در تلویزیون چقدر دشوار است؛ چه رسد به یک کار 13قسمتی، 26قسمتی یا 52قسمتی با زمان 15 یا 20 دقیقه. من نمی‌خواستم این فرصت‌ها را از دست بدهم و گفتم باشد. این بار هم 30 قسمت درباره همان قورباغه سبز نوشتم.

اخوان با اشاره به تردیدهای خود درباره ادامه دادن شخصیت قورباغه سبز گفت: هنوز دلم چرکین بود؛ چون با وجود قولی که در آن مطلب داده بودم، قرار بود دوباره کسی جای علیرضا توپچیان را بگیرد و کار ضبط شود. در همین کشمکش‌ها، چندین طرح به طرح و برنامه ارائه کردم که در حال‌وهوای زی‌زی‌گولو بودند. قورباغه سبز یک عروسک بود و در قصه‌ها می‌توانست جای خود را به یک موجود زنده، یک کودک یا یک انسان بدهد، اما من می‌خواستم دنیایی فانتزی و خیالی خلق کنم؛ دنیایی که تا آن زمان واقعاً در تلویزیون وجود نداشت.

او درباره روند تصویب طرح گفت: در برابر این پیشنهاد مقاومت‌هایی وجود داشت، اما خوشبختانه مدیر تلویزیون کار را می‌فهمید و گارد زیادی نداشت. در گفت‌وگو با او توضیح دادیم که چه می‌خواهیم. او گفت: بسیار خوب، اما سازنده این کار چه کسی است؟ این موضوع اهمیت داشت که چه کسی قرار است آن را بسازد.

اخوان ادامه داد: در مقطعی از خانم برومند دعوت شد تا این کار را انجام دهد. وقتی با ایشان صحبت کردم، گفتند 30 قسمت به من داده‌اند و همان را می‌سازم. من توضیح دادم که این طرح با کار قبلی تفاوت دارد و بالاخره قرار شد پنج قسمت را بنویسم تا ایشان بخوانند و نظرشان را بگویند.

او افزود: پنج قسمت را نوشتم. خانم برومند آن‌ها را خواندند و بسیار خوششان آمد. حتی زمانی که دستیار ایشان متن را می‌خواند، گارد گرفته بود؛ چون می‌خواست کار زودتر تمام شود و یک کار آماده را بسازد و نمی‌خواست همه‌چیز از اول شروع شود. او هنگام خواندن متن نمی‌خندید و نسبت به این موضوع اعتراض می‌کرد، چون گارد داشت.

اخوان درباره جلسه ارائه طرح به مدیر شبکه گفت: با پنج قسمت به دیدار مدیر شبکه رفتیم؛ من، تهیه‌کننده و خانم برومند. برای مدیر شبکه درباره این کار پرسش‌های زیادی وجود داشت. او سؤال می‌کرد و ما پاسخ می‌دادیم. بیشتر خانم برومند از کار دفاع می‌کرد. چون مدیر شبکه کار ایشان را قبول داشت، به سازنده کار اعتماد کرد و متقاعد شد.

او جمله مدیر شبکه را چنین روایت کرد: حدود یک ساعت یا بیشتر پرسش و گفت‌وگو ادامه داشت تا اینکه او جمله‌ای طلایی گفت: «من که قانع نشدم، ولی شما بروید کارتان را بکنید.» این جمله برای همه تکان‌دهنده بود. او به این کار اعتماد کرد و ما رفتیم کارمان را انجام دادیم.

اخوان درباره زمان آغاز تولید گفت: این اتفاق حدود سال‌های 1370 و 1371 رخ داد. وقتی کار شروع شد، ما فقط پنج قسمت آماده داشتیم. کسی که وارد تولید تلویزیونی باشد می‌داند با پنج قسمت جلوی دوربین رفتن یعنی چه. سرعت فیلم‌برداری بسیار بیشتر از سرعت نگارش است. فیلم‌برداری انجام می‌شود، اما متن آماده نیست. کنداکتور بسته شده و کار باید پیش برود. هر دقیقه و هر ثانیه هزینه دارد.

او افزود: فشار بسیار سنگینی بر من وارد شد. داستان‌ها و ماجراهای زیادی پشت صحنه اتفاق افتاد تا این کار، به لطف خدا، به نتیجه مطلوب رسید. ماجراهای پشت صحنه این کار، در بسیاری از موارد، جذاب‌تر، شگفت‌انگیزتر و مفتون‌کننده‌تر از چیزی بود که در صفحه تلویزیون دیدیم. از همان زمان به این فکر بودم که این پشت صحنه را بنویسم. شاید روزی آن را در قالب یک رمان یا داستان بلند اپیزودیک بنویسم. هنوز تصمیم نگرفته‌ام که این اثر داستان‌هایی به‌هم‌پیوسته باشد یا یک داستان کامل.

تبدیل مجموعه تلویزیونی به کتاب

در ادامه، هادی خورشاهیان با اشاره به انتشار این مجموعه در قالب کتاب پرسید چگونه اثری که ابتدا برای تلویزیون نوشته شده بود، به عرصه مکتوب راه پیدا کرد؛ زیرا بسیاری از آثار تلویزیونی به شکل کتاب منتشر نمی‌شوند و ممکن است کیفیت تصویر آن‌ها به مرور زمان از بین برود یا با ذائقه کودکان امروز هماهنگ نباشند.

محمدکاظم اخوان در پاسخ گفت: انتشارات سروش پیش‌تر مجموعه زی‌زی‌گولو را در قالب یک مجموعه سی‌دی منتشر کرده بود، اما تا آنجا که می‌دانم، به صورت کتاب منتشر نشده بود.

او درباره ورود خود به تلویزیون نیز توضیح داد: من رأساً وارد تلویزیون نشدم و طرحی ارائه نکردم که بگویم تلویزیون، من هستم و بیایید این کار را بسازید. من یک کار نمایشی و صحنه‌ای به نام «یک روز که خورشید نباشد» داشتم؛ یک کار موزیکال برای کودکان که از طرف اداره تئاتر اجرا شده بود. چند نفر از همکاران تلویزیون که در آن زمان مشغول ساخت یک مجموعه تلویزیونی بودند، به تماشای این نمایش آمدند و از آن خوششان آمد. آن‌ها از من خواستند در نگارش آن مجموعه به آن‌ها کمک کنم. به این ترتیب، پای من از طریق نمایش به تلویزیون باز شد و بعد از تلویزیون به کتاب رسیدم.

اخوان درباره چاپ «قصه‌های زی‌زی‌گولو» گفت: ماجرای چاپ کتاب در نمایشگاه کتاب و کاملاً به‌صورت تصادفی پیش رفت. هر سال به نمایشگاه کتاب می‌رفتم. یک بار صدای آشنایی را از پشت سر شنیدم. برگشتم و دیدم مصطفی رحماندوست در کنار بیوک ملکی ایستاده است. ایشان صدایم زد و گفت: کاظم، بیا. شما چرا این‌ها را چاپ نمی‌کنید؟ حیف است.

او ادامه داد: آن زمان آقای رحماندوست مدیر بخش شکوفه، یعنی کتاب‌های کودک و نوجوان انتشارات امیرکبیر بود. ایشان گفتند این قصه‌ها باید بماند و پیشنهاد کردند با هم درباره چاپ آن‌ها صحبت کنیم. این اتفاق بعد از پایان مجموعه تلویزیونی و احتمالاً حدود شش ماه تا یک سال پس از آن رخ داد؛ زمانی که آقای ملکی نیز با ایشان همکاری می‌کرد.

اخوان گفت: من گفتم بسیار خوب، می‌آیم؛ اما اصلاً فکر نمی‌کردم قصه‌های زی‌زی‌گولو چاپ شوند. باید تأکید کنم که ایده چاپ این مجموعه را نخستین‌بار آقای رحماندوست مطرح کردند. با صحبت‌های ایشان این ایده به ذهن من رسید که این کار بهتر است به صورت کتاب و مجموعه قصه نیز منتشر شود.

او افزود: به انتشارات امیرکبیر رفتیم و درباره تعداد قصه‌ها، تعداد جلدها و شکل مجموعه صحبت کردیم. آن زمان مشکلات نشر بسیار زیاد بود، اما آقای رحماندوست با صمیمیت و پشتکار ستودنی ایستاده بود که این کار حتماً به صورت کتاب منتشر شود. من در جریان این فرایند متوجه شدم که تا آنجا که اطلاع دارم، این تنها مجموعه تلویزیونی‌ای بوده که بعدها به صورت یک مجموعه قصه و کتاب درآمده است.

اخوان درباره تبدیل یک اثر تصویری به اثر ادبی گفت: این نخستین تجربه من بود که یک کار تلویزیونی به کار ادبی و ادبیات تبدیل شود. معمولاً مسیر برعکس است؛ یعنی ابتدا اثر ادبی نوشته می‌شود و بعد به تلویزیون می‌رسد. در این فرایند، آقای رحماندوست که شاعر و ادیب بود و کار را می‌شناخت، از راهنمایی‌های خود بسیار به من کمک کرد.

او ادامه داد: تبدیل کار تصویری به ادبیات، زمان زیادی از من گرفت. این اثر چندین بار برای چاپ رفت و در آستانه چاپ، خودم خواستم برگردد. وسواس زیادی روی متن داشتم. چند بار، دست‌کم دو یا سه بار، با انتشارات تماس گرفتم و گفتم این کار ممکن است برگردد. آن‌ها حتی می‌خواستند از چاپ منصرف شوند، اما دوباره متن را بازنویسی و بازبینی کردم تا احساس کنم در حد توانم و در حدی که قالب اثر اجازه می‌دهد، به ادبیات تبدیل شده است.

اخوان گفت: این فشار برای من بسیار سنگین بود و یک بار به دلیل فشار کار، حدود یک ماه بستری شدم. فکر می‌کردم اگر متن از حالت ژورنالیستی و روزنامه‌نگارانه خارج نشود، ماندگار نخواهد شد. ادبیات است که باعث ماندگاری اثر می‌شود.

بازتاب‌های مجموعه

هادی خورشاهیان پس از سخنان اخوان، با اشاره به دقت او در فرایند نگارش گفت: این وسواس در متن‌های کتاب مشخص است. در ادبیات کودک، داستان کوتاه فرصتی برای نویسنده است تا متن خود را با صدای بلند بخواند و بازخورد بگیرد. کودکان نیز گاهی داستان را نقد می‌کنند و به نکته‌هایی توجه نشان می‌دهند که بزرگ‌ترها از آن غافل می‌شوند.

او ادامه داد: در داستان کودک، به‌خصوص وقتی اثر قرار است تصویری شود، نویسنده باید مخاطب را در نظر بگیرد. در ادبیات گاهی گفته می‌شود رمان‌نویس باید مانند دوربین باشد. من هم هنگام خواندن داستان سعی می‌کنم تصاویر آن را در ذهنم ببینم. این ویژگی در کار محمدکاظم اخوان به‌خوبی دیده می‌شود.

خورشاهیان با اشاره به واکنش دخترش به مجموعه گفت: دختر من 10ساله است و شاید تصور شود این نوع کتاب با سن او و ذائقه‌اش هماهنگ نباشد، اما او به رنگ‌های جلدها و کتاب‌آرایی توجه کرد، متن را خواند و از داستان‌ها و شکل کتاب لذت برد.

اخوان افزود: بر اساس آماری که آن زمان از سازمان شنیدم، این مجموعه تنها کاری بود که حدود 96 درصد بینندگان ثابت تلویزیون آن را تماشا می‌کردند. این میزان بیننده واقعاً اعجاب‌انگیز بود.

پیشنهاد ساخت نسخه سینمایی

او با اشاره به پیشنهاد ساخت نسخه سینمایی از زی‌زی‌گولو گفت: یکی از افرادی که این مجموعه را دیده بود، قصد داشت اثری سینمایی بسازد. آن فرد به دلیل فعالیت‌های اقتصادی خود، سیستم پرهزینه و بزرگی داشت و چهره‌ای بسیار شناخته‌شده بود. من را دعوت کرد و گفت با تلویزیون صحبت کرده‌ایم، قرارداد شما آماده است و می‌توانیم همین حالا قرارداد را با پیش‌پرداختی کلان ببندیم. او می‌خواست اثری بنویسم که شخصیت اصلی آن زی‌زی‌گولو باشد.

اخوان ادامه داد: به او گفتم من تنها فردی نیستم که در این کار نقش داشته‌ام. یک گروه با من همکاری کرده‌اند؛ کارگردان، بازیگران، عوامل صحنه، فیلم‌بردار، صدابردار و افراد متعدد دیگر. اگر قرار است اثری جدید ساخته شود، این افراد نیز باید در منافع آن سهیم باشند. اما پاسخ آن‌ها این بود که ما با کسی کاری نداریم و با تلویزیون و شما صحبت کرده‌ایم. اگر شما نباشید، نویسنده دیگری می‌آوریم و اگر کارگردان قبول نکند، کارگردان دیگری انتخاب می‌کنیم.

او افزود: برای آن‌ها تصویر، عروسک و صدا مهم بود و می‌خواستند این شخصیت را در سردر سینما ببینند تا هزینه‌هایشان جبران شود. من گفتم آیا قرار است با همان نویسنده و همان کارگردان همکاری کنید؟ تهیه‌کننده با شنیدن این حرف دیگر ادامه نداد و آن کار اتفاق نیفتاد. چندین بار این پروژه با داستان‌های مختلف تا آستانه تولید سینمایی پیش رفت، اما به نتیجه نرسید.

یادکرد از عوامل مجموعه

اخوان با اشاره به نقش عوامل مختلف در شکل‌گیری و ماندگاری مجموعه گفت: در این کار من تنها نبودم. اگر این مجموعه به چنین اثری تبدیل شد، به دلیل گروهی بود که در تولید آن همکاری کردند. کارگردانی، بازیگری، عوامل صحنه، فیلم‌برداری، صدابرداری و تدارکات، همه در شکل‌گیری اثر نقش داشتند.

او ادامه داد: حتی تهیه‌کننده سینما می‌گفت برای ما فقط تصویر، عروسک و صدا مهم است. اما من معتقدم همه عوامل در این کار سهم داشتند. جای آزادی مختار، صداپیشه مجموعه، نیز خالی است. او صداپیشه آن کار بود و نقش مهمی در شکل‌گیری شخصیت زی‌زی‌گولو داشت.

اخوان همچنین از مرضیه برومند یاد کرد و گفت: جای خانم برومند محفوظ است. بدون ایشان این سریال، آن‌گونه که دیدیم، شکل نمی‌گرفت. زی‌زی‌گولو بدون خانم برومند به زی‌زی‌گولو تبدیل نمی‌شد. یادم هست جایی خبرنگاری گفت باید شما را پدر زی‌زی‌گولو بدانیم. خانم برومند گفتند من هم مادرش هستم. ایشان واقعاً مادرانه پشت کار بودند و حضورشان من را برای ادامه کار تشویق کرد.

او افزود: در مقاطعی کار به دلیل اختلاف‌هایی متوقف شد، اما خوشبختانه همه‌چیز به خیر گذشت. بازیگران این مجموعه، از جمله لیلی رشیدی، امیرحسین صدیق، رضا فیاضی، مریم سعادت و محمود بصیری، همگی در شکل‌گیری فضای کار نقش داشتند.

اخوان درباره فضای پشت صحنه گفت: هر کار تلویزیونی و سینمایی که جذاب و ماندگار می‌شود، یک فضای گرم و صمیمی پشت صحنه دارد. زندگی‌ای که پشت صحنه جریان دارد، خودش را به صحنه منتقل می‌کند. این یکی از رازهای ماندگاری یک اثر است.

ادبیات و ماندگاری اثر

او در ادامه گفت: در کار تلویزیونی و سینمایی، آنچه باعث ماندگاری اثر می‌شود، وجه هنری آن است و اینکه اثر تا چه اندازه توانسته باشد مخاطب را درگیر کند. در کار ادبی نیز همین‌طور است. ادبیات به مثابه هنر، به خلاقیت داستانی و ادبیت اثر مربوط می‌شود. داستان‌نویسی یک هنر است و تمام ویژگی‌های هنر را دارد.

اخوان افزود: در کار تصویری، سینما و تلویزیون، گروهی پشت صحنه کار را خلق و هماهنگ می‌کنند؛ حتی کسی که مسئول تدارکات است، نقش مهمی دارد. اگر او نباشد، شاید کار به شکل دیگری پیش برود. اما کار ادبی و قصه‌نویسی، کاری شخصی و خلوت است. نویسنده است و کاغذ و قلم یا کیبورد. هرچه این تنهایی، به قول نیما، موذی‌تر و کشدارتر باشد، اثرگذاری آن بیشتر است.